2000-2999
Sites per thema:
psy0 algemeen
psy1 systemen
psy2 denken
psy3 brein
psy4 individu
psy50 diagnostiek
psy54 behandeling
psy6 optimaal
psy7 groepen
psy8 suboptimaal
psy9 optimaal

2450 Wetenschap en religie



Bron

Inleiding

Toen vanaf de Renaissance de wetenschap steeds verder tot ontwikkeling kwam, won langzamerhand de idee veld dat godsdienst slechts een primitieve vorm van kennis was, die vroeg of laat wel de plaats zou ruimen voor echte, exacte kennis, dus wetenschap. Deze geestdrifttige overtuiging  leidde in de 19e eeuw tot enkel beroemde publicaties. De bekendste is deze van de Franse filosoof Auguste Comte (1798-1857). Hij lanceerde de denkstijl van het positivisme ("alleen de exacte wetenschappen leveren betrouwbare kennis op", geloof in de uiteindelijke vooruitgang van de mensheid), bedacht de term sociologie voor de meest complexe van alle wetenschappen, beschreef drie fasen van de vooruitgang van de kennis (theologische mythes, metafysische abstracte begrippen en uiteindelijk een positieve verklaring van alle thans nog onbegrijpelijke verschijnselen), wou in Revolutionaire traditie de kalender omvormen naar 13 maanden van 28 dagen met één gedenkdag voor de doden. Hij bouwde uiteindelijk een Religie der Mensheid uit met zichzelf als hogepriester. Politieke hervormingen rond 1900 (Brazilë, Turkije met Atatürk) waren soms sterk door Comtes opvattingen geïnspireerd.

Secularisatie

De ideeën van het positivisme kleurden de geest van de meeste Westerse denkers en volkeren, en de meesten verwachtten dan ook een secularisatie, d.w.z. het langzaam verdwijnen van de godsdienst die vervangen wordt door rationele opvattingen en initiatieven. Het duidelijk achteruitgaan van de godsdienstige structuren scheen die verwachting tevens te bevestigen. Doch vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw werd duidelijk dat dit niet zou gebeuren. Hoewel in de westerse wereld de godsdiensten inderdaad bleven achteruitgaan werden zij niet, zoals Comte verwacht had, vervangen door een positieve religie. Mensen die nochtans een waardig alternatief hadden aangereikt zoals Julian Huxley en Pierre Teilhard de Chardin, werden grotendeels genegeerd. En zelfs in de VS, waar wetenschapsontwikkeling het meest bewust en uitdrukkelijk gebeurt, neemt het irrationele toe, en wordt bv de evolutieleer uit het officiële onderwijs geweerd. Buiten de westerse levenssfeer is het nog erger: in Turkije drijft men steeds verder af van de idealen van Atatürk, de Arabische wereld is een bron van primitief geweld, en ook in de Hindoewereld komt fundamentalisme steeds meer naar voren.

Vanuit deze waarnemingen rijzen enkele vragen:
1. hoe is deze afwijking van de eeuwenoude verwachtingen, verwoord door o.a. Comte, te verklaren?
2. wat is in de toekomst nu te verwachten?

3. wat zou dit proces gunstig kunnen beïnvloeden?

 

Vooreerst de remythificatie, het fenomeen waarbij irrationele ovattingen weer veld winnen (of niet verdwijnen) in een wereld waar de wetenschap en de secularisatie nochtans al ver gevorderd schenen te zijn. In de niet-westerse landen, en ook gedeeltelijk in de VS, heeft men de neiging om de rationele wetenschappen te beschouwen als een excuus of zelf moreel goedkeurend wapen voor materialisme en kapitalistisch machtsmisbruik. Hoe hoog het aanzien van wetenschappelijkheid in onze cultuur ook is, vaak komt het elders blijkbaar over als verdacht, leugenachtig en zelfs gevaarlijk. Of hoogstens als iets overbodigs: de voordelen van de westerse technologie, een product van ons rationeel denken, hebben ze sowieso (en vaak zelfs goedkoper dan wij) zonder onze secularisatie er te moeten bijnemen.

 

Er zouden nog andere redenen kunnen zijn waarom niet-westerse culturen (en de Amerikanen) moeite hebben met een positieve-rationele cultuur. "Religie" is wellicht méér dan een verzameling irrationele theorieën. Er zitten wellicht ook waardevolle dingen in, zelfs dingen die misschien niet (gemakkelijk) onder woorden te brengen zijn. Bij het verdwijnen van de religie verdwijnen deze belangrijke zaken dus onvermijdelijk ook, wat velen wellicht als een gemis ervaren, ook al kunnen de betrokkenen dit niet steeds vlot onder woorden brengen.

Enkele mogelijks waardevolle dingen:
- een vorm van ethiek, met de overtuiging dat er "hogere" ethiekregelaars en -regelingen bestaan
- een vorm van spiritualiteit, met de voordelen ervan zoals zingeving, mooie rituele ervaringen
- een fantasmatische ego-versterking door het besef te behoren tot een exclusieve groep
- het besef dat er waarden bestaan die niet onder woorden kunnen gebracht worden

Een mogelijke toekomstige evolutie. Het is niet gemakkeljk dit te voorspellen. Ik denk dat de "seculiere" boodschap anders zo moeten overkomen (zie volgende punt). Zoniet zullen we wellicht moeten wachten tot al die niet-westerse culturen zelf tot een fase van "secularisatie" komen, vanuit hun eigen achtergrond, die niet dezelfde is als de westerse.

 

Hoe zou dit evolutieproces gunstig beïnvloed kunnen worden? Het initiatief van Comte, straks twee eeuwen geleden, om een Religie der Mensheid uit te werken, moge dan naïef, beperkt en onhaalbaar geweest zijn, wellicht is het toch zoiets dat we nodig hebben: de andere aspecten, los van de simplistische religieuze mythes onderzoeken, en uitbouwen tot iets dat nuttig zou kunnen zijn. Een open vorm van vrijmetselarij? Een andere vorming daartoe in de humaniora?