6000-6999
Sites per thema:
psy0 algemeen
psy1 systemen
psy2 denken
psy3 brein
psy4 individu
psy50 diagnostiek
psy54 behandeling
psy6 optimaal
psy7 groepen
psy8 suboptimaal
psy9 optimaal

6910 Stoa

HET STOïCIJNSE DENKEN


Bron: Wikipedia | Een andere goede beschrijving | Mythe en mysterie | Stoic Foundation, Londen



Een gerestaureerde Stoa in Athene


Mocht ik de kracht hebben om te veranderen wat binnen mijn mogelijkheden ligt,

de moed om te aanvaarden wat buiten mijn mogelijkheden ligt,

en de wijsheid om de grens tussen deze beide te zien.

(Stoïcijnse wensspreuk)



Inleiding


Het Stoïcijnse denken is een wijsgerige school, in 308 v.C. gesticht in Athene door Zeno uit Citium (Cyprus). Deze school leert rationeel handelen, zelfbeheersing en onthechting aan om los te komen van te sterke emoties. Sommigen zien er eerder onverschilligheid voor vreugde of pijn. Deze onthechting laat toe om helder te denken, evenwichtig en onbeïnvloed. In praktijk streeft stoïcisme ernaar om mensen de kracht van deugdzaamheid, wijsheid en een integer karakter te geven. De aanhangers ervan worden aangemoedigd om mensen in nood te helpen, vooral zij die daar de middelen toe hadden. Het Stoïcisme leert ook los te komen van menselijk opzicht, vermits one maatschappelijk ongeregeld en onredelijk is.


Deugdzaamheid, gezond verstand en de natuurwetten zijn de grondwetten. Door zijn hartstochten en ongebreidelde gevoelens te beheersen wordt het mogelijk om de dysharmonie van de wereld rondom ons te ontvluchten, en vrede in onsezelf te vinden. Volgens de Stoïcijnen verdraait hartstocht het beeld van de werkelijkheid, want deze waarheid te leren kennen is precies de deugdzaamheid. Griekse wijsgeren als Cleanthes, Chrysippus, en later Romeinse denkers als Cicero, Seneca de Oude, Marcus Aurelius, Cato de Oude, Cato de Jonge, en Epictetus beleden allen het Stoïcisme, hoewel Cicero eerder eclectisch was. De tegenpool van Stoïcisme is het Epicurisme.


In feite is er een grondige gelijkenis tussen Stoïcisme en Boeddhisme. met dit verschil echter dat het Boeddhisme enkel de onthechte houding aanleert, terwijl het Stoïcisme daarenboven stelt dat je, vóór je je beperkingen aanvaardt, en positief bekijkt, je je eerst maximaal moet inspannen om je levenssituatie zoveel mogelijk te verbeteren.


Het Stoïcisme werd de meest invloedrijke denkrichting in de antieke wereld, en produceerde een merkwaardig aantal grote denkers en figuren. Het heeft, volgens Schweitzer, aan een zijden draadje gehangen of nu het christendom dan wel het Stoïcisme het uiteindelijk zou halen als leidinggevende godsdienst/filosofie van het westen. Keizer Constantijn (272-337) vond het christendom echter nuttiger voor zijn imperialistisch streven, en heeft er daarom de staatsgodsdienst van gemaakt (313).




Ontwikkeling

Zeno van Citium

Stoïcisme ontstond in Athene rond 300 v.C., in volle Hellenistische periode. Het was uitgewerkt door Zeno uit Citium op Cyprus. Hij onderwees in de stoa poikilê (de geschilderde zuilengang), die deze denkrichting haar naam gaf. Uitgangspunt was dat de natuurwet de basis moet zijn van de moraal. In den beginne was de beweging vooral groen, en zette ze zich af tegen bijgeloof en taboes. Er waren ook inzichten over pijn en tegenslag, goede en slechte ervaringen, leven en dood. Zeno trok vaak verboden, tradities en gebruiken in twijfel. En een ander belangrijk punt was liefde voor alle levende wezens.


Zijn ideeën hadden zich ontwikkeld uit deze der Cynici wiens stichter, Antisthenes, een leerling van Socrates was. Zeno's belangrijkste leerling was Chrysippus, de eigenlijke vormgever van het Stoïcisme. Het Stoïcisme omvat een integratieve wereldbeschouwing, vertrekkend vanuit een formele logica, een fysica en een naturalistische ethica. Zijzelf benadrukten het meest deze ethica, hoewel latere wijsgeren vooral belangstelling hadden voor hun theoretische logica. Uiteindelijk waren de Romeinse Soïcijnen vooral gedreven om te leven in harmonie met het heelal waarover we uiteindelijk geen directe controle hebben.


Fasen:

  • De oude Stoa: van Zeno van Citium tot Antipater (d.129 v.C.)
  • De middenstoa: Panaetius van Rhodos (185–109 v.C.) en Posidonius van Apamea (c.135–51 v.C.)
  • De late of Romeinse Stoa: Seneca, Epictetus, Marcus Aurelius en zijn lijfarts de beroemde Galenus (die in Alexandrië studeerde)



De Stoïcijnse ethiek en deugdzaamheid


De oude Stoïcijnse theorieën worden vaak verkeerd begrepen, omdat vele van hun geliefkoosde termen in de loop der tijden een andere, soms karikaturale betekenis hebben gekregen. Stoïcijns betekent vandaag onbewogen, gevoelloos, onverschillig voor pijn en zelfs plezier, hoewel de Stoïcijnen zelf vooral rationeel en daardoor vrij wilden denken. Zij bestreden helemaal geen emoties, enkel het emotioneel verstoren van ons helder denken, innerlijke rust, concentratie en logisch nadenken.


Van de Cynici namen zij de ethische grondwet over die erin bestaat dat goedheid en geluk een toestand van de geest is, een vrucht van wijsheid en zelfsturing. Hun regel was "Laat u leiden door de Rede". Men moet ernaar streven zich te bevrijden van hartstochten, d.w.z. irrationeel denken op basis van emoties zoals haat, vrees, pijn, lust, depressie, vraatzucht, enz. Het oude woord passiebetekende vroeger trouwens eerder angst en lijden dan de "hartstocht" van tegenwoordig.


Eigenlijk is de uitspraak laat je leiden door de Rede, en het streven om je niet te laten leiden door hartstochten, een primitieve voorloper van de hedendaagse psychologie, die stelt dat de neurose precies bestaat in het laten prevaleren van het effect op korte termijn en de eigen fanstasmen, i.p.v. het neurosevrije denken dat eerder rekening zal houden met het effect op langere termijn en de realiteit o.a. deze der anderen. [Kris 12.11.05]

Stoïcijnen trachten vrij van lijden ("passie", παθοs) te zijn door "apathie" (απαθεια), waarbij apathie niet de tegenwoordige onverschilligheid betekent, maar oordelen zonder hartstocht. De Stoïcijnse begrippen passie en apathie liggen veel dichter bij de basisbegrippen van het Boeddhisme: alle leven is lijden (Dukkha) voortspruitend uit passie en verlangen (Samudaya), enkel meditatie (Nirodha) en deugdzaamheid (Marga) kunnen ons ervan bevrijden.


Het Boeddhisme kan samengevat worden als een denkwijze die stelt dat gevoel van ongelukkigheid voortspruit uit het niet-samenvallen van de realiteit met onze verlangens, en dat de oplossing dus zit in het aanpassen van onze verlangens aan die realiteit, daar waar de westerse levenswijsheid ernaar zal streven de realiteit aan te passen aan onze verlangens, vandaar o.m. wetenschap en technologie. Het ideaal is een integratie van beide benaderingen: trachten te veranderen wat binnen ons vermogen ligt, en het zich niet ergeren of pijn voelen aan de mate dat dit verlangen (nog) niet realiseerbaar is. Het geluksgevoel berust dus op datgene wat al gerealiseerd is, het nog ongerealiseerde is gewoon een inspiratiebron en een uitdaging, geen reden tot ongelukkigzijn. Het geluk ligt niet in de volmaaktheid maar in het besef ernaar te groeien. [Kris 12.11.05]

De Stoïcijnse Rede steunt niet enkel op de Logica, maar ook op de natuurlijke processen, d.w.z. de Logos of de universele wijsheid, aanwezig in alle dingen. Een leven van redelijkheid en deugdzaamheid betekent dus in harmonie leven met de goddelijke structuur van de Kosmos, en rekening houden met gezond verstand en het waardevolste voor alle mensen. De vier hoofddeugden van de Stoa zijn: wijsheid, moed, rechtvaardigheid en gematigdheid, afgeleid uit Plato's denken.


Zoals Socrates stelden ook de Stoïcijnen dat ongelukkigheid en slechtheid het gevolg van onwetendheid zijn. Iemand die onvriendelijk handelt doet dit door gebrek aan inzicht in zijn eigen psychisch functioneren. Zo ook is zich ongelukkig voelen het gevolg van vergeten hoe de natuur eigenlijk tewerkgaat. Wijsbegeerte, om de zaken in hun reële context ("de universele rede") te leren zien i.p.v. voort te bomen op onze (neurotsiche) denkstijl, is dus de oplossing voor kwaad en ongelukkigzijn.




De Geestelijke Oefeningen

Marcus Aurelius (Bio)


Voor de Stoïcijn is wijsbegeerte geen reeks geloofspunten of morele stellingen, maar een praktijk voor het dagelijkse denken, voelen en handelen. Voortdurend oefenen en trainen (askêsis vanwaar het woordje asceet komt) is een absolute voorwaarde. De Geesteljke Oefeningen omvatten logica, Socratische dialogen, dialogen met zichzelf, meditatie over de dood, aandachtsoefeningen om van het hier en nu goed bewust te blijven (zoals bij sommige vormen van Oosterse meditatie, bv. Zen, Mindfulness), dagelijks nadenken over dagdagelijkse problemen en hun mogelijke oplossingen, en zo veder.


In zijn Meditaties (2,1) beschrijft Marcus Aurelius hoe hij tewerk gaat:

Zeg bij het ontwaken tot jezelf: ik zal vandaag ondankbare, brutale, valse, jaloerse en genadeloze mensen ontmoeten. Zij zijn zo bij gebrek aan inzicht over hoe goedheid en het slechte ontstaan... Zij zullen mij nochtans niet kunnen deren, want niemand kan mij tot het slechte brengen, niemand kan in mij woede of haat voor de medemens uitlokken, want wij zijn op aarde gekomen om samen te werken.

Dus Aurelius geeft meer dan een vrijblijvende stelling, maar een praktisch hulpmiddel aan zijn lezer: Zeg bij het ontwaken tot jezelf... met andere woorden, herinner je jezelf elke dag opnieuw de problemen die je kan verwachten, en hoe je ze kan oplossen.


Wijsbegeerte voor een Stoïcijn is dus een actief proces van constante dagelijkse praktijk en eigen bewustmaking.




Kosmologie


Volgens de Stoïcijnen is de Logos de bezieler van de realiteit. De Logos wordt gezien als een soort kanaal voor de goddelijke macht, die het heelal stuurt en structureert. De menselijke rede en de menselijke ziel zijn hulptuigen voor deze Logos, en worden dus zelf beschouwd als onsterfelijk binnen de kosmische cyclus.




Broederlijkheid


Een opvallend kenmerk van het Stoïcisme is zijn wereldburgerschap. Alle mensen zijn uitingen van de universele Geest en zouden dus moeten samenleven in broederlijke liefde en hulpvaardigheid. Sociaal contact zou niet mogen beperkt worden door stand of rijkdom. Het is dus duidelijk vóór het ontstaan van het christendom dat de gedachte van een universele broederlijkheid en fundamentele gelijkheid der mensen ontstond en gepropageerd werd.




Citaten


Spreekwoorden

  • Slechts goedheid is goed
  • Niets is goed genoeg om voor te leven, tenzij goedheid


Zeno

  • Een onnadenkend persoon ziet zichzelf als los van deze wereld, volstaand voor zichzelf. Zijn eigen privé-welzijn is de maatstaf voor elke keus die hij te maken heeft. Maar echte wijsheid begint pas als het individu zichzelf gaat zien als een deeltje van een volmaakt en groter geheel, de Kosmos. Dan moet hij zijn levenshouding wel leren bepalen vanuit die Logica die alles bezielt.


Epictetus:

  • "Waar ik ook ga, ik zal mij goedvoelen."
  • "Als ik iemand in angst zie, dan zeg ik: Wat kan deze man verlangen? Als hij niet iets verlangde dat buiten zijn macht lag, hoe kan hij dan toch angstig zijn?"
  • "Vrijheid bereik je niet door je verlangens te realiseren, maar door ze achter te laten."
  • "Niets buiten onze wil kan onze wil belemmeren of beschadigen. Hij kan slechts zichzelf beschadigen. Als we dit inzien, en als we geneigd zijn onszelf iets te verwijten als er dingen mislopen, als we ons dan herinneren dat alleen onze eigen beleving onze rust en standvastigheid kan verstoren, dan hebben we een grote vooruitgang gemaakt, dat zweer ik u bij alle goden."
  • "Als je niet wil missen wat je zoekt, en niet wil vinden wat je wil vermijden, verlang dan niets dan van anderen is. Tracht niets te vermijden dat buiten je macht ligt, anders zal je noodzakelijkerwijze ontgoocheld worden, en jezelf aandoen wat je precies tracht te vermijden."
  • "In één woord, noch dood, noch verbanning, noch lijden noch iets in die zin is de echte reden waarom wie iets doen of niet doen, maar wel wat wij erover denken."
  • "Waar is het goede? In de wil. Waar is het kwade? In de wil. Waar is geen van beide? In die dingen die losstaan van de wil."
  • "Wie is de onoverwinnelijke? Hij die zich niet laat verstoren door dingen waar hij niets kan aan doen."
  • "Niemand is waarlijk vrij tenzij de meester van zichzelf."
  • "Waar ik ook ga, het zal goed met me zijn, want ook hier was het goed met mij, niet door de situatie, maar door mijn interpretaties die ik met mij zal meenemen, want niemand kan ze me afnemen. Integendeel, zij alleen zijn mijn eigendom en kunnen niet weggenomen worden, en het volstaat dat ze bezit waar ik ook ben en wat ik ook doe."
  • "De natuur heeft me gemaakt voor mijn geluk, niet voor mijn ongeluk."
  • Als er dus iemand ongelukkig is, dat hij bedenke dat hij enkel door zichzelf ongelukkig is."
  • "Elkeen moet met de dingen omgaan op basis van de visie die hij erover heeft."
  • "Laat niets aan u blijven kleven wat niet van uzelf is; laat niets naar u toegroeien wat u zou doen lijden als het van u weggerukt zou worden."
  • "Hij is waarlijk een wijs man die niet treurt om wat hij niet heeft, maar vreugde schept uit wat hij heeft."


Marcus Aurelius:

  • "Het heelal is evolutie, leven is een interpretatie."
  • "Als je je losmaakt van het oordeel dat jou pijn bezorgt, ben je verlost van de pijn zelf."
  • "De geest zelf verlangt niets, tenzij hij een verlangen schept voor zichzelf. Hij is dus vrij van verstoringen en bezwaren, als hij zichzelf niet verstoort of bezwaart."
  • "Alles wat goed is voor u, o Heelal, is tevens goed voor mij. Niest komt mij te vroeg of te laat, als het voor u gepast komt. Al wat uw jaargetijden brengen is een vrucht voor mij, o natuur. Alles komt van u, alles is in u, en tot u keert alles terug.
  • "Laat ons vrij zijn van verstoringen door de dingen die van buiten komen, en rechtvaardig in de dingen die uit ons komen. Met andere woorden, laat onze neigingen en ondernemingen uitmonden in sociaal gedrag, want dit is in overeenstemming met onze natuur."
  • "Als iets uitwendigs je stoort, dan is het die situatie die jou stoort, maar jouw interpretatie ervan. Welnu, het ligt in jouw macht om deze interpretatie hier en nu te wijzigen."
  • "Een mens overkomt niets waar de natuur hem niet voldoende draagkracht voor gegeven heeft."
  • "Het ligt in onze macht om elke interpretatie van onze levenssituatie te controleren en er niet door verstoord te zijn. De dingen zelf hebben niet de natuurlijke macht om onze interpretaties te bepalen."
  • "Als je je inspant voor wat vóór jou ligt en hierbij je gezond verstand ernstig, krachtig en beheerst involgt; als niets anders jou hierbij kan doen afdwalen en jij het mooiste in jezelf zuiver houdt alsof het einde nabij is; als je dit volhoudt, niets verwacht maar tevreden zijt met een leven volgens jouw geaardheid; als er moedige waarheid klinkt in elk woord dat je uit; dan zal je gelukkig leven. En niemand anders is in staat dit te verhinderen."
  • "Altijd en overal ligt het in jouw macht je huidige situatie eerbiedig te aanvaarden, rechtvaardig te zijn jegens de mensen rondom jou, je vaardigheid te oefenen om je gedachten te sturen zodat niets er binnendringt wat je niet nuchter bekeken hebt."
  • "Hoe vreemd en belachelijk is het eigenlijk verrast te zijn door de dingen die in het leven gebeuren!"
  • "Dingen van buiten kunnen de ziel niet raken; ze hebben evenmin toegang tot de ziel, en kunnen haar niet verplaatsen of omkeren. De ziel verplaatst en keert zichzelf."
  • "Zelfs als de geest gevoelig en voorzichtig omgaat met een probleem en het van alle kanten benadert, dan nog gaat hij vooruit en recht naar zijn doel."


Seneca:

  • "De vraag is niet, hoe lang jij leeft, maar hoe edel je leeft."
  • "Wat het lot niet geschonken heeft, kan evenmin ontnomen worden."
  • "Laat de natuur omgaan met de dingen zoals zij dat verkiest; laat er ons blij en moedig mee zijn, bewust dat het niet het onze is dat vergaat."
  • "De geest moet weten waarheen hij gaat en vanwaar hij komt, wat goed is wat kwaad, wat hij zoekt en wat hij tracht te vermijden, hoe je onderscheid maakt tussen het begerenswaardige en het niet-begerenswaardige; hij moet daarbij de onzinnigheid van onze verlangens beheersen, en tevens de wildheid van onze angsten."
  • "Deugd is niets anders dan gezond verstand."



Een evaluatie van het Stoïcisme vanuit de hedendaagse psychologie [Kris 02.11.05]


Het is ongelooflijk hoe reeds meer dan tweeduizend jaar geleden een levensfilosofie bestond, die wij vandaag moeizaam proberen te bereiken. Deugdzaamheid, broederliefde, naastenliefde, geestelijke oefeningen, Oosterse meditatietechnieken, alles was erin aanwezig. Zij hield daarenboven vijf eeuwen stand. Sommigen vinden het dan ook jammer dat het christendom deze evolutie van Stoïcisme en Alexandrijns denken afgebroken heeft. Maar misschien was deze regressie noodzakelijk voor andere waarden, wie weet? In het Oosten zijn rond het jaar nul de wetenschappen ook stilgevallen. Misschien was er voor het ontstaan van onze technologie meer naijver, egoïsme en wreedheid nodig dan geboden werd door Stoïcisme en oosterse wijsheid. En onze cultuur is misschien ook vandaag nog niet rijp voor deze filosofie, vandaar dat zoveel belangrijke termen (stoïcijns, passie, apathie) bespottelijke karikaturen zijn geworden, en wijsbegeerte en logica heel snel weer relatief vrijblijvende hersenspinsels, totaal losstaand van de dagdagelijkse realiteit.


Eén der modernste vormen van psychotherapie, de cognitieve (gedrags-)therapie, met als voorlopers de Autogene Training en de Rationeel-Emotieve Therapie, hebben in feite niets meer gedaan dan herontdekken wat de Stoïcijnen al lang verkondigden. Wat wij in psychotherapie en persoonlijkheidstraining rationeel denken noemen, als tegenhanger van neurotisch denken, dus tertiair denken als tegenhanger van secundair denken, is in feite je reinste stoïcisme.


Hoewel de Stoïcijnse denkers door hun leven zelf aantoonden dat hun levensfilosofie hem zeker niet leidde tot lijdzaamheid en en een machteloos predestinatiegevoel, zit het risico hiervoor blijkbaar wel in, zoals trouwens ook in het Oosterse denken. Ik denk dat de oplossing hiervoor een integratie is van het Oosters en Stoïcijns denken dat zegt "Als je niet ongelukkig wil zijn door het niet samenvallen van je verlangens en de realiteit, pas dan je verlangens aan", met het Westerse denken dat zegt: "Als je niet ongelukkig wil zijn door het niet samenvallen van je verlangens en de realiteit, pas dan de realiteit aan". Die integratie luidt: "Tracht aan de wereld rondom jou te verbeteren wat je kan, waarbij je verantwoordelijkheid wordt bepaald door je inzichten en je kunnen, maar wees niet ongelukkig in de mate dat dit niet lukt." Toen Zeno zijn slaaf afranselde omdat deze iets verkeerds had gedaan, riep die slaaf "Maar Zeno toch, wat ik deed ligt toch in de natuur der dingen, zoals jij zelf leert!", waarop Zeno antwoordde: "Zeer zeker, maar het ligt ook in de natuur der dingen dat ik je dan daarvoor afransel."


Wel vind ik het Stoïcisme eerder zwak qua kosmologie en omschrijving van de Logos. Het is, zoals bij de Grieken en de Christenen, puur theomorfisme, hoewel je in de citaten de term god bijna enkel tegenkomt in krachttermen, niet als Opperste Wijsheid die ons alle inzichten gebracht heeft. In die zin is de Alexandrijnse levensvisie veel diepgaander, maar die mist dan misschien wat van de expliciete pragmatische en bruikbare levenswijsheid van de Stoa. Deze laatste is duidelijk meer gesmeed onder invloed van de pragmatische levenshouding der Romeinen.


Beide samen, en in praktijk waren ze trouwens beiden voorhanden in de antieke wereld, vormen ze een prachtige (tertiaire) spiritualiteit, van het diepste tot het meest bruikbare.

Zouden zowel het Stoïcisme als de Gnosis niet zouden kunnen bewerkt en geïntegreerd worden tot een moderne Stoa/Gnosis, namelijk een tertiaire cultuur die, meer nog dan het christendom, beantwoordt aan de spirituele en morele noden van de 21e eeuw..., zoals Filo en Plotinus gedaan hebben met de cultuur van hun tijd?




Boeken

  • Marcus Aurelius' Meditations, vertaald door George Long Downloaden
  • Marcus Aurelius, Meditations translated by Maxwell Stainforth; ISBN 0140441409, or translated by Gregory Hays; ISBN 0679642609.
  • Moses Hadas (ed.), Essential Works of Stoicism (1961: Bantam)
  • Lawrence Becker, A New Stoicism (1999) ISBN 0691009643
  • Steven Strange (ed.), Stoicism: Traditions and Transformations (2004) ISBN 0521827094
  • Seneca the Younger (transl. Robin Campbell), Letters from a Stoic: Epistulae Morales Ad Lucilium (2004) ISBN 0140442103
  • Pierre Hadot, Philosophy as a Way of Life: Spiritual Exercises from Socrates to Foucault, Blackwell, 2995
  • Vlassis G. Rassias, "Theois Syzen. Eisagoge ston Stoikismo", Athens, 2001, ISBN 960-7748-25-5